Operating Leverage: ทำไมยอดขายลด 10% กำไรหายครึ่ง และลดต้นทุนคงที่อย่างไร

ต้นทุนคงที่ทำให้กำไรแกว่งแรงกว่ายอดขายหลายเท่า คำนวณ DOL จากงบของกิจการเอง ดูว่าทำไมค่านี้พุ่งเมื่อใกล้จุดคุ้มทุน และวิธีเปลี่ยนต้นทุนคงที่เป็นต้นทุนผันแปร พร้อมตัวอย่างคำนวณ

ตัวเลข −50% ขนาดใหญ่บนพื้นฟ้าลายตาราง ข้างภาพลายเส้นมาตรวัดที่เข็มชี้ค่อนไปทางสูง พร้อมป้าย 5×
ในบทความนี้
  1. Operating Leverage คืออะไร
  2. ตัวอย่าง: สองกิจการกำไรเท่ากัน แต่เสี่ยงไม่เท่ากัน
  3. DOL ไม่คงที่: ยิ่งใกล้จุดคุ้มทุน ยิ่งสูง
  4. หนี้ซ้อนบนต้นทุนคงที่: ความเสี่ยงคูณกัน
  5. ลดความเสี่ยงจากต้นทุนคงที่อย่างไร
  6. เริ่มจากตรงไหน

เจ้าของกิจการหลายคนเคยเจอปีที่ยอดขายลดลงไม่มาก แต่กำไรหายไปครึ่งหนึ่ง หรือกลับกัน ปีที่ยอดขายโตขึ้นนิดเดียวแต่กำไรพุ่งขึ้นมาก สาเหตุส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ที่ราคาหรือลูกค้า แต่อยู่ที่โครงสร้างต้นทุน คือสัดส่วนระหว่างต้นทุนคงที่ที่ต้องจ่ายทุกเดือนไม่ว่าจะขายได้เท่าไร กับต้นทุนผันแปรที่ขึ้นลงตามยอดขาย

ตัววัดเรื่องนี้เรียกว่าความเสี่ยงจากต้นทุนคงที่ หรือ Operating Leverage บทความนี้อธิบายวิธีคำนวณจากงบกำไรขาดทุนของกิจการเอง ตัวอย่างสองกิจการที่กำไรเท่ากันแต่เสี่ยงไม่เท่ากัน เหตุที่ตัวเลขนี้พุ่งขึ้นเมื่อยอดขายเข้าใกล้จุดคุ้มทุน และวิธีลดต้นทุนคงที่หรือเปลี่ยนให้เป็นต้นทุนผันแปร

Operating Leverage คืออะไร

ตำรา Principles of Managerial Accounting ของ OpenStax ให้นิยามว่า Operating Leverage คือการวัดว่ากำไรจากการดำเนินงานไวต่อการเปลี่ยนแปลงของยอดขายเป็นร้อยละมากเพียงใด และกิจการที่มีต้นทุนคงที่เป็นสัดส่วนสูงจะมี Operating Leverage สูง ส่วน CFA Institute อธิบายในทำนองเดียวกันว่าค่านี้วัดความไวของกำไรจากการดำเนินงานต่อยอดขาย และขึ้นกับส่วนผสมระหว่างต้นทุนคงที่กับต้นทุนผันแปรของกิจการเป็นหลัก

ตัวเลขที่ใช้วัดเรียกว่าระดับ Operating Leverage (Degree of Operating Leverage หรือ DOL)

DOL = กำไรส่วนเกิน (Contribution Margin) ÷ กำไรจากการดำเนินงาน

กำไรส่วนเกิน = ยอดขาย − ต้นทุนผันแปร · กำไรจากการดำเนินงาน = กำไรส่วนเกิน − ต้นทุนคงที่

วิธีอ่านง่ายที่สุดคือ ถ้า DOL เท่ากับ 5 ยอดขายเปลี่ยน 1% กำไรจากการดำเนินงานจะเปลี่ยนประมาณ 5% ไปทางเดียวกัน ยอดขายลด 10% กำไรจึงลดราว 50% ตัวเลขนี้ใช้ได้ดีเมื่อราคาขายและต้นทุนผันแปรต่อหน่วยไม่เปลี่ยน และต้นทุนคงที่ยังอยู่ระดับเดิม

ตัวอย่าง: สองกิจการกำไรเท่ากัน แต่เสี่ยงไม่เท่ากัน

ตัวอย่างสมมติ กิจการ ก ผลิตขนมเองในโรงงานเช่า มีพนักงานประจำและเครื่องจักรของตัวเอง กิจการ ข ขายขนมแบบเดียวกันแต่จ้างโรงงานอื่นผลิตและจ่ายเป็นรายชิ้น ทั้งสองมียอดขายปีละ 10 ล้านบาท และกำไรจากการดำเนินงาน 1 ล้านบาทเท่ากัน

โครงสร้างต้นทุนต่อปี (บาท · ตัวอย่างสมมติ)
รายการกิจการ กกิจการ ข
ยอดขาย10,000,00010,000,000
ต้นทุนผันแปร5,000,000 (50%)8,000,000 (80%)
กำไรส่วนเกิน5,000,0002,000,000
ต้นทุนคงที่4,000,0001,000,000
กำไรจากการดำเนินงาน1,000,0001,000,000
DOL5.0 เท่า2.0 เท่า

ในงบปีนี้ทั้งสองกิจการดูเหมือนกัน แต่เมื่อยอดขายเปลี่ยน ผลต่างกันมาก

กำไรจากการดำเนินงานเมื่อยอดขายเปลี่ยน (บาท · ตัวอย่างสมมติ)
ยอดขายกิจการ กกิจการ ข
11,000,000 (+10%)1,500,000 (+50%)1,200,000 (+20%)
10,000,000 (ปัจจุบัน)1,000,0001,000,000
9,000,000 (−10%)500,000 (−50%)800,000 (−20%)
8,000,000 (−20%)0 (−100%)600,000 (−40%)

ยอดขายลด 10% กิจการ ก เสียกำไรครึ่งหนึ่ง เพราะต้นทุนคงที่ 4 ล้านบาทยังต้องจ่ายเต็ม ขณะที่กิจการ ข ต้นทุนส่วนใหญ่ลดลงตามยอดขายเอง ในทางกลับกัน ปีที่ยอดขายโต 10% กิจการ ก ได้กำไรเพิ่ม 50% ส่วนกิจการ ข ได้เพิ่ม 20% ต้นทุนคงที่จึงเป็นทั้งตัวเร่งกำไรและตัวเร่งขาดทุน

กราฟเส้นกำไรจากการดำเนินงานเทียบยอดขาย 7 ถึง 13 ล้านบาท: กิจการ ก ชันกว่า จากขาดทุน 0.5 ล้านบาทที่ยอดขาย 7 ล้านเป็นกำไร 2.5 ล้านที่ 13 ล้าน คุ้มทุนที่ 8 ล้าน ส่วนกิจการ ข จาก 0.4 เป็น 1.6 ล้านบาท สองเส้นตัดกันที่ยอดขาย 10 ล้านบาท กำไร 1 ล้านบาท
เส้นของกิจการ ก ชันกว่า ยอดขายต่ำกว่า 10 ล้านบาทกิจการ ก กำไรน้อยกว่า และขาดทุนเมื่อยอดขายต่ำกว่า 8 ล้านบาท

DOL ไม่คงที่: ยิ่งใกล้จุดคุ้มทุน ยิ่งสูง

OpenStax ชี้ว่าเมื่อยอดขายลดลงเข้าหาจุดคุ้มทุน กำไรที่ลดลงทำให้ DOL สูงขึ้น ซึ่งแปลว่าความเสี่ยงสูงขึ้น ลองคำนวณ DOL ของกิจการ ก ที่ยอดขายระดับต่าง ๆ

DOL ของกิจการ ก ที่ยอดขายแต่ละระดับ (ตัวอย่างสมมติ)
ยอดขาย (บาท)กำไรส่วนเกินกำไรจากการดำเนินงานDOL
12,000,0006,000,0002,000,0003.0 เท่า
10,000,0005,000,0001,000,0005.0 เท่า
9,000,0004,500,000500,0009.0 เท่า
8,500,0004,250,000250,00017.0 เท่า

ตัวเลขนี้อธิบายว่าทำไมปีที่แย่จึงแย่ลงเร็ว เมื่อยอดขายเริ่มลด DOL สูงขึ้น ยอดขายที่ลดลงอีกนิดเดียวจึงกินกำไรที่เหลือเป็นสัดส่วนมากขึ้นทุกครั้ง

ทางลัด: DOL กับส่วนเผื่อความปลอดภัย

OpenStax นิยามส่วนเผื่อความปลอดภัย (Margin of Safety) ว่าเป็นผลต่างระหว่างยอดขายปัจจุบันกับยอดขาย ณ จุดคุ้มทุน เมื่อคิดเป็นร้อยละของยอดขาย จะได้ความสัมพันธ์ทางคณิตศาสตร์ที่ใช้ตรวจตัวเลขได้เร็ว

DOL = 1 ÷ ส่วนเผื่อความปลอดภัยเป็นร้อยละของยอดขาย

กิจการ ก คุ้มทุนที่ 4,000,000 ÷ 50% = 8,000,000 บาท ยอดขายปัจจุบันเกินจุดคุ้มทุน 2,000,000 บาท หรือ 20% ของยอดขาย DOL จึงเท่ากับ 1 ÷ 0.20 = 5.0 กิจการ ข คุ้มทุนที่ 1,000,000 ÷ 20% = 5,000,000 บาท เผื่อไว้ 50% DOL เท่ากับ 2.0 สูตรนี้บอกว่าการลดความเสี่ยงจากต้นทุนคงที่ก็คือการถอยยอดขายให้ห่างจากจุดคุ้มทุนมากขึ้นนั่นเอง (วิธีหาจุดคุ้มทุนดูได้ในจุดคุ้มทุนของธุรกิจใหม่)

หนี้ซ้อนบนต้นทุนคงที่: ความเสี่ยงคูณกัน

ดอกเบี้ยเงินกู้ก็เป็นภาระคงที่อีกชั้นหนึ่ง CFA Institute เรียกความไวของกำไรสุทธิต่อกำไรจากการดำเนินงานว่าระดับ Financial Leverage (Degree of Financial Leverage หรือ DFL) และอธิบายว่าขึ้นกับโครงสร้างเงินทุนของกิจการเป็นหลัก

DFL = กำไรจากการดำเนินงาน ÷ (กำไรจากการดำเนินงาน − ดอกเบี้ยจ่าย)

ผลรวมของสองชั้น = DOL × DFL

สมมติว่ากิจการ ก กู้เงินมาซื้อเครื่องจักร มีดอกเบี้ยปีละ 500,000 บาท กำไรก่อนภาษีเหลือ 500,000 บาท DFL เท่ากับ 1,000,000 ÷ 500,000 = 2.0 เมื่อคูณกับ DOL 5.0 ได้ 10 เท่า ยอดขายลด 10% กำไรจากการดำเนินงานเหลือ 500,000 บาท พอจ่ายดอกเบี้ยพอดี กำไรก่อนภาษีหายไปทั้งหมด ส่วนกิจการ ข ถ้ากู้เงินก้อนเดียวกันจะมี DFL 2.0 เท่ากัน แต่ผลรวมเป็น 4 เท่า ยอดขายลด 10% กำไรก่อนภาษีลดราว 40%

ข้อสรุปคือกิจการที่ต้นทุนคงที่สูงอยู่แล้วควรระวังการกู้เพิ่มเป็นพิเศษ และถ้าเงินกู้เป็นดอกเบี้ยลอยตัว ภาระคงที่ชั้นนี้ยังขยับขึ้นได้อีก (ดูเงินกู้ดอกเบี้ยลอยตัว)

ลดความเสี่ยงจากต้นทุนคงที่อย่างไร

ต้นทุนคงที่ไม่ใช่สิ่งไม่ดี กิจการที่ต้นทุนคงที่สูงได้กำไรเพิ่มเร็วเมื่อยอดขายโต ประเด็นอยู่ที่ระดับ DOL ต้องเข้ากับความแน่นอนของยอดขาย ถ้ายอดขายผันผวนหรือยังไม่แน่นอน ทางเลือกที่ใช้ได้มีดังนี้

  1. เปลี่ยนต้นทุนคงที่เป็นต้นทุนผันแปร เช่น จ้างผลิตหรือจ้างบริการภายนอกเป็นรายชิ้นแทนการจ้างทีมประจำ จ่ายค่าคอมมิชชันแทนการเพิ่มเงินเดือนฐานของฝ่ายขาย (ดูค่าคอมมิชชันตามกำไรขั้นต้น) หรือเช่าเครื่องจักรและรถตามการใช้งานแทนการซื้อ (ดูเช่าหรือซื้อ)
  2. ตัดต้นทุนคงที่ที่ไม่สร้างยอดขาย ไล่ดูทีละบรรทัด เช่น พื้นที่เช่าที่ใช้ไม่เต็ม ระบบหรือบริการที่จ่ายรายเดือนแต่ไม่ได้ใช้ ทุกบาทที่ลดได้ทำให้จุดคุ้มทุนต่ำลง
  3. เพิ่มกำไรส่วนเกินต่อหน่วย ขึ้นราคาหรือเน้นสินค้าที่กำไรส่วนเกินสูง ทำให้จุดคุ้มทุนลดลงโดยไม่ต้องแตะต้นทุนคงที่ (ดูContribution Margin รายสินค้า)
  4. ถือเงินสดสำรองให้มากขึ้นเมื่อ DOL สูง กิจการที่ DOL สูงขาดทุนได้เร็วเมื่อยอดขายลด จึงควรมีเงินสดพอจ่ายต้นทุนคงที่หลายเดือน และทำแผนหลายกรณีไว้ล่วงหน้า (ดูScenario Planning)

ตัวอย่าง: ย้ายต้นทุนคงที่ 1 ล้านบาทออกไป

ตัวอย่างสมมติต่อจากเดิม กิจการ ก เลิกทีมแพ็กสินค้าและรถส่งของของตัวเองซึ่งมีต้นทุนคงที่ปีละ 1,000,000 บาท แล้วจ้างบริษัทภายนอกที่คิดค่าบริการ 10% ของยอดขาย สมมติว่าที่ยอดขายปัจจุบันค่าจ้างเท่ากับต้นทุนเดิมพอดี

  • ต้นทุนคงที่ลดจาก 4,000,000 เป็น 3,000,000 บาท ต้นทุนผันแปรเพิ่มจาก 50% เป็น 60% ของยอดขาย
  • ที่ยอดขาย 10 ล้านบาท กำไรส่วนเกิน 4,000,000 บาท กำไรจากการดำเนินงานยังเป็น 1,000,000 บาทเท่าเดิม แต่ DOL ลดจาก 5.0 เป็น 4.0
  • จุดคุ้มทุนลดจาก 8,000,000 เป็น 3,000,000 ÷ 40% = 7,500,000 บาท ส่วนเผื่อความปลอดภัยเพิ่มจาก 20% เป็น 25%
  • ยอดขายลด 10% กำไรเหลือ 600,000 บาท (ลด 40% แทน 50%) แต่ถ้ายอดขายโต 10% กำไรเป็น 1,400,000 บาท (เพิ่ม 40% แทน 50%)

นี่คือการแลกกัน กิจการยอมรับกำไรที่โตช้าลงในปีดี เพื่อแลกกับการเสียกำไรน้อยลงในปีแย่ ถ้าค่าจ้างภายนอกแพงกว่าต้นทุนเดิม กำไรที่ยอดขายปัจจุบันจะลดลง ต้องคำนวณทั้งสองด้านก่อนตัดสินใจ

เริ่มจากตรงไหน

  1. เปิดงบกำไรขาดทุน 12 เดือนล่าสุด แยกค่าใช้จ่ายแต่ละบรรทัดเป็นต้นทุนคงที่ (ค่าเช่า เงินเดือนประจำ ค่าเสื่อมราคา ค่าบริการรายเดือน) และต้นทุนผันแปร (วัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ ค่าขนส่งต่อชิ้น ค่าคอมมิชชัน ค่าธรรมเนียมชำระเงิน) บรรทัดที่ปนกัน เช่น ค่าไฟของโรงงาน ให้แบ่งตามสัดส่วนที่ประเมินได้
  2. คำนวณกำไรส่วนเกิน กำไรจากการดำเนินงาน และ DOL แล้วตรวจด้วยสูตร 1 ÷ ส่วนเผื่อความปลอดภัย ถ้าสองทางไม่ตรงกัน แปลว่าการแยกต้นทุนมีจุดผิด
  3. ถ้ามีเงินกู้ คำนวณ DFL และผลคูณ DOL × DFL เพื่อดูว่ายอดขายลดเท่าไรกำไรก่อนภาษีจะหมด
  4. ตั้งคำถามว่ายอดขายของกิจการลดได้มากที่สุดเท่าไรในปีที่แย่ เทียบกับส่วนเผื่อความปลอดภัย ถ้ายอดที่อาจลดมากกว่าส่วนเผื่อ ให้เลือกทางลดต้นทุนคงที่จากรายการด้านบนอย่างน้อยหนึ่งทาง
  5. คำนวณ DOL ซ้ำทุกไตรมาส หรือทุกครั้งที่จะเพิ่มต้นทุนคงที่ก้อนใหญ่ เช่น เช่าพื้นที่ใหม่ ซื้อเครื่องจักร หรือจ้างพนักงานประจำเพิ่ม

กิจการและตัวเลขในบทความเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบาย บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการเงินสำหรับกิจการใดกิจการหนึ่ง

แหล่งข้อมูล

เกี่ยวกับ Unigin Ventures

Venture Capital ที่ลงทุนใน Startup และ SME ทั้งในประเทศไทยและกลุ่มประเทศ CLMV พร้อมสนับสนุนด้านคำปรึกษาธุรกิจ บัญชี กฎหมาย และเทคโนโลยี

รู้จักเรา

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการเรียนรู้ ไม่ใช่คำแนะนำด้านการลงทุน กฎหมาย บัญชี หรือภาษีสำหรับกรณีของท่านโดยเฉพาะ กฎหมายและอัตราภาษีอาจเปลี่ยนแปลงได้ โปรดตรวจสอบกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องหรือผู้เชี่ยวชาญก่อนตัดสินใจ

Unigin Ventures

มีธุรกิจที่อยากเติบโตไปอีกขั้น?

Unigin Ventures ลงทุนและสนับสนุน Startup และ SME ทั้งเงินทุน คำปรึกษาด้านการเงิน บัญชี กฎหมาย และเทคโนโลยี